انديشه‌ های سياسي و اجتماعی نظامی در منظومه اسکندر نامه/محمد طاهری خسروشاهی

یکشنبه, 02 دی 1397 ساعت 09:12 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم



یادداشتی از:
محمّد طاهری خسروشاهی

بسياري از آثار كلاسيك را نبايد صرفاً از ديدگاه ادبي نگريست. اين آثار، گذشته از وجوه ادبي و زيبايي‌شناختي، مملو از انديشه‌هایي است كه جز با تكيه بر نظريه‌هاي دقيق و روش‌هاي جديد قابل كشف نیستند. اسكندرنامه نظامي را نيز بايد در زمره‌ همين آثار دسته‌بندي كرد و آن را همچون شاهنامه فردوسي، اثري ملّي قلمداد نمود.
یکی از وجوه قابل تامل در خصوص منظومه اسکندرنامه، اندیشه های سیاسی و اجتماعی نظامی است.
جستجوي اين اندیشه های‌ سياسي و اجتماعی در كنار بن مایه هایی از عرفان اسلامي و فرهنگ ایرانی و آذربایجانی، نقش مهمي در شناخت فرهنگ و هويت ايراني و آذربایجانی نظامی گنجه ای دارد.
در این نگاه به اسكندرنامه‌ نظامي مي‌توان گفت اين اثر افزون بر ارزش ادبي، يك «سياست‌نامه‌ منظوم» است كه شاعر در خلال آن، به بيان انديشه‌هاي سياسي و اجتماعي پرداخته و نام خود را در رديف تداوم‌دهندگان فرهنگ و هويت اسلامی و ايرانی یک آذربایجانی اصیل، جاودانه ساخته است.
يكي از اركان استحكام بنيادهاي ملّي در سده‌هاي كهن، توجه به مقوله «ديانت» است. استاد فتح الله مجتبایی معتقد است که «شايد در ايران باستان و به ويژه دوره ساساني بر هيچ حوزه‌اي به اندازه‌ دين و همراهي دين و سياست تأكيد نشده باشد؛ به طوري كه بهترين و كامل‌ترين حكومت‌ها، حكومتي دانسته شده است كه در آن دين و دولت توأم و شهريار دين‌دار فرمانروا باشد».
من معتقدم شاید براساس همين ديدگاه است كه اردشير بابكان در «اندرزنامه‌« معروف خود به همراهي دين و سياست تأكيد مي‌كند و می گوید: «بدانيد كه پادشاهي و دين دو برادر همزادند كه پايداري هر يك جز به آن ديگري نباشد».
نظامي گنجه‌اي نیز در اسكندرنامه، آنجا كه از شش گروه همراه هميشگي اسكندر سخن مي‌گويد، نقش علما و پيامبران را به طور ويژه برجسته مي‌نمايد:
شنيدم كه هر جا كه راندي چو كوه
نبودي درش خالي از شش گروه
ز پيران زاهد بسي نيكمرد
كه در شب دعايي توانند كرد
به پيغمبران نيز بودش پناه
وزين جمله خالي نبودش سپاه
(اقبال‌نامه/ 1329)
مطالعه اسكندرنامه نشان مي‌دهد كه در انديشه‌ نظامي، سياست با دين همراه است. وي حتي در اسكندرنامه، بدون توجه به واقعيت تاريخي چهره‌ اسكندر، از او تصويري آرماني ترسيم مي‌نمايد. او به آیين اسكندر تاريخي توجهي ندارد و اين فرمانروا را معتقد به ابراهيم پيامبر معرفي مي کند و حتي اسكندر را به زيارت كعبه مي‌فرستد:
به صحف براهيم ايزدشناس
كزان دين كنم پيش يزدان سپاس
كه گر دست يابم بر ايرانيان
برم دين زردشت را از ميان
چنين رسم پاكيزه و راه راست
ره ما و رسم نياكان ماست
(شرف‌نامه/ 995)
حتي وقتي اسكندر با زنان گشاده‌روي قبچاقي روبه‌رو مي‌شود، به بي‌حجابي ايشان چشم فرو مي‌بندد:
به پيران قبچاق پوشيده گفت
كه زن روي پوشيده به، در نهفت
زني كو نمايد به بيگانه روي
ندارد شكوه خود و شرم شوي
(شرف‌نامه/ 1118)
انتقاد از اوضاع نابسامان جامعه از ديگر مباني انديشه های‌ سياسي و اجتماعی نظامي گنجه‌اي است.
 می دانید که نظامي در دوراني مي‌زيست كه پس از مرگ ملكشاه سلجوقي، ايالات شمال‌غربي ايران، دستخوش ناآرامي‌ها و بحران‌هاي سياسي ـ اجتماعي متعدد و زمينه‌ تهاجم گرجيان نيز فراهم بود. نظامی در این اوضاع نابسامان زبان به انتقاد از ناملايمات اجتماعي مي‌گشايد:
جهان بينم از ميل جوينده پر
يكي سوي دريا يكي سوي دُر
نبينم كسي را در اين روزگار
كه ميلش بود سوي آموزگار
چو من بلبلي را بود ناگزير
كز اين گوش گيران شوم گوشه‌گير
(شرف‌نامه/ 971)
نظامي در لباس تلويح و با رندي تمام، زبان به نصيحت پادشاه مي‌گشايد در واقع نظامي، هم گذشته‌ باعظمت ايران را به ياد سلطان سلجوقي مي‌آورد و هم او را به عدل فرا مي‌خواند:
ز كاووس و كيخسرو و كيقباد
تويي بيشدادي به از پيشداد
چو در داد بيشي و پيشيت هست
سزد گر شوي بر كيان پيش‌دست
(اقبال‌نامه/ 1327)
عدل‌ورزي به عنوان يكي از بنيادي‌ترين مؤلفه‌هاي جهان بینی نظامي است:
رها كن ستم را به يكبارگي
كه كم‌عمري آرد ستمكارگي
شه از داد، خود گر پشيمان شود
ولايت زِ بيداد ويران شود
اگر داد بودي و داور بسي
ده آباد بودي و در ده كسي
به انصاف و داد آرد اين خاك بر
تباهي پذيرد ز بيدادگر
(اقبال‌نامه/ 1410)
  با مطالعه بيشتر و انس در سروده‌هاي نظامي به ويژه منظومه‌ ملّي اسكندرنامه، به مؤلفه‌هاي بنيادين بيشتري در خصوص آرمان‌شهر نظامي مي‌توان پي برد. اين مطالعات نشان مي‌دهد كه منظومه اسكندرنامه را بايد در رديف آثار «منظوم سياسي» قلمداد كرد و آن را از آثار ملّي زبان و ادب فارسي برشمرد.

محمد طاهری خسروشاهی

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

تحلیل راهبردی

سند هفته

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/639cc052e5b9299799dbba048b9bdf00.jpg
به گزارش وزارت دفاع جمهوری باکو، یک سرباز این ناحیه،حین تجسس و ورود غیرقانونی به حریم سرزمینی جمهوری قراباغ کوهستانی کشته شده است. این درجه دار جمهوری باکو در
cache/resized/c0d8b7195f9bf0f412583f524e61b3f8.jpg
به گزارش "ورزش سه"، زهرا نعمتی که فردا باید برای کسب مدال برنز رقابت های قهرمانی جهان تیراندازی با کمان معلولین در هلند تلاش کند، گویا پیشنهادی را از سوی
cache/resized/7156184b37e401decbb7ae74684c0871.jpg
نمایندگان سازمان نظامی "ناتو" با حضور در دریای خزر، ارزیابی اجرای معیارهای ناتو در واحدهای نیروی دریایی جمهوری باکو  در خزر را  تمرین  کردند . به گزارش پایگاه
cache/resized/bc0754eead09946cec6412aae33a42e8.jpg
یئودا آبراموف عضو شورای سیاست گذاری حزب حاکم جمهوری باکو در پاسخ به این پرسش که چرا علیرغم روابط حسنه دولت باکو با رژیم اسراییل هنوز این کشور سفارت خانه ندارد؟
cache/resized/f5531f484448d9f3a9e5f61ac51e20a5.jpg
وزیر امور خارجه ارمنستان از اسراییل خواست به جمهوری باکو سلاح نفروشد. به گزارش پایگاه اینترنتی " آخار" سهراب مناتساکانیان در گفتگو با شبکه " کان نیوز" گفت : "
cache/resized/ca0cda489279ce1bab0723d51f8756d5.jpg
به گزارش وب سایت خبری- تحلیلی آذریها، گروهی از رسانه های مهم اسرائیل طی سفری به باکو، به بررسی مناسبات دو کشور پرداختند. به گزارش آذرتاج (خبرگزاری رسمی)، هیات
cache/resized/7270ed6a873b85592a9ae1bd4ddc3339.jpg
روزنامه ینی مساوات طی مطلبی بر علیه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، اتهاماتی علیه این نیروی نظامی مطرح کرد. به گزارش وب سایت خبری- تحلیلی «آذریها» نشریه ینی
cache/resized/b240717036a81ef6208caf8d330d2333.jpg
گروهک موسوم به کانون به اصطلاح آذربایجان واحد با دعوت از گروههای تجزیه طلب و معاند ایرانی به باکو، نشستی تحت عنوان « اولین همایش آذربایجان واحد» برگزار کرد.
cache/resized/91dc85bdaba8c27a092a21bf92681ba6.jpg
  "دادگاه حقوق بشر" اروپا دولت جمهوری باکو را به پرداخت 24 هزار یورو جریمه بخاطر نقض حقوق سردبیر پیشین نشریه "صدای تالش" محکوم کرد. به گزارش پایگاه اینترنتی
cache/resized/7a5e93dfb94d6b0b22599416ff2c666c.jpg
بنا بر تصمیم دولت ارمنستان کلیه کسانی که طی سال‌های 1988 الی 1992 میلادی/1367 الی 1371، مجبور به ترک خانه‌های خود در جمهوری  باکو شده و به تابعیت جمهوری
cache/resized/025ded0b1262f74a1b9ab782f8bc61ad.jpg
میرزا حسنعلی اغلو تحلیلگر باکویی در یادداشتی از رویکرد ضدایرانی حزب مساوات به ویژه در میتینگ اخیر این حزب که به بهانه تنش در ناگورنو- قراباغ برگزار شده بود،
cache/resized/0d775c3718c0a3ff1d85a5c8578870b2.jpg
تعدادی از شهرداران فرانسه طی سفر به ارمنستان از جمهوری قراباغ کوهستانی دیدار کردند. به گزارش آذریها، وزارت امور خارجه باکو این اقدام را محکوم کرده است. سخنگوی