کشتار روس ها در مهاباد و حومه در دوران جنگ اول جهانی/محمد صمـدی

شنبه, 25 خرداد 1398 ساعت 05:11 نوشته شده توسط  اندازه قلم کاهش اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم افزایش اندازه قلم

در سال 2016 میلادی، یک قرن تمام از فاجعة قتل ­عام مردم مهاباد و حومه به دست نیروهای ارتش تزاری  روسیه در حوادث جنگ اول جهانی گذشت. مجلة مهاباد، قسمتی از شماره هایش را به نوشته­ هایی در این زمینه اختصاص داد. پیش­تر در صفحات 78 تا 81 کتاب: نگاهی به تاریخ مهاباد، و صفحات 11و12 کتاب: ضمیمة نگاهی به تاریخ مهاباد، اشاراتی کم و کوتاه به این حادثة دهشتناک شده­ بود.

صفحات 65 تا 80 مجلة «سروه»، شماره 187، سال هـفدهم، بهمن ماه 1380خ، اختصاص به بازنویسی خاطرات زنده یاد «میرزا کریم بهرام بیگی»، یکی از بازماندگان و شاهدان عینی کشتار روس­ ها در مهاباد، داشت که مطالب قابل توجهی در آن گفتار (به زبان کُردی)آمده­ بود. در این باره، این منابع نیز جای توجه هستند:

الف) در صفحة 18 رسالة «گورستان ملاجامی در مهاباد»، قادر فتاحی­قاضی، تبریز، خردادماه 1359خورشیدی، آمده­است: «... آقای محمد اقبالی فرزند مرحوم حاجی رحیم، که مأمور انتظامات و جمع­آوری و دفن جنازه­ها بوده، در خود مهاباد، هشت هزار و نهصد و هشتاد(8980) جنازه را پیدا و دفن کرده ­است».

ب) در نشریة «کردستان میشینری» چاپ آمریکا، که بعدها مجبور به تغییر نام به «اورینت میشینری» شده­است، شمارة یک، سال دهم، ژانویة 1918م(بهمن ماه 1297خ)، روان­شاد دکتر ال.او. فاسوم، از میسیونرهای پروتستان ساکن در مهاباد و از شاهدان عینی ماجرا، در این باره چنین نوشته ­اند:

«... در منطقه­ای به فاصلة کمی بیش از یک مایلی شهر، هشتصد نفر انسان را گوشت دم توپ کردند. زمان ده تا پانزده دقیقة پر رنج و دلخراشی بود که هرگز فراموش نخواهم کرد. اما فاجعة اصلی و وحشتناک این نبود. در شهر ما(منظورش مهاباد است)بالای هفت­هزار نفر قتل عام شدند. برای صرفه­جویی در مصرف گلوله، بدن اکثریت قریب به اتفاق آنان را با قداره (شوشکا) و نیزه، سوراخ سوراخ کردند... زنان و دختران زیادی با روشی از شدت و خشونت که در بیان نمی­گنجد، اسیر شدند و مورد تجاوز جنسی قرار گرفتند. حدود چهارصد زن و دختر دیگر را هم باخود بردند، برخی برای تجاوز و عده­ای هم برای فروش...» .

ج) در نشریة کردستان میشینری شماره 12، سال هفتم، سپتامبر 1916م(شهریور و مهر ماه سال 1295خ)، صفحات 3 تا 7 براساس گزارش «میس اگوستا گودهارت»(که مردم مهاباد آن روزگار در زبان محاوره او را – میس کوتات خانم – می­گفته­اند)، چنین آمده­است: «آمار کل کشته ­های منطقه به طور تخمینی به ده­هزار نفر می­رسد. از میان زنان ربوده شدة کُرد، بعضی­ها را در تبریز یکی به پنج دلار فروختند! آمار کشته­های داخل شهر مهاباد، هفت هزار و ششصد و هفتاد(7670) نفر بوده، که اکثریت آنان مرد بوده ­اند. خود عالیجناب دکتر ال.او. فاسوم شخصاً در خان ه­ای، یکصد و پنجاه جسد پیدا کرد».

د) در صفحة 46 کتاب: یادداشت ­هایی از کردستان، شیخ رؤوف ضیایی، انتشارات صلاح­الدین ایوبی(اورمیه)، چاپ اول، 1367خ، آمار کشته­ شدگان این قتل­ عام دهشتناک در شهر، بیش از پنج­ هزار نفر، نوشته و ثبت شده ­است.

حضور روس­ ها و ترکان عثمانی در جریان جنگ اول جهانی در منطقة مهاباد، زمان زیاد و نسبتاً طولانی بوده، اما زمان این کشتار در شهر و حومه به دست قوای روسیه، از روز شنبه 9ژانویة سال1916م(19دی ماه 1295خ)، تا روز چهارشنبه 21 فوریة 1916م(سوم اسفندماه سال1295خ)، جمعاً به مدت چهل و پنج روز بوده­است. تردیدی نیست که ترکان عثمانی، تحت عنوان و بهانة «جهاد» با کفار روس، در تحریک کُردها نقش اساسی داشته­اند، و کُردها تحت تأثیر تبلیغات ترکان عثمانی دست به کشتن چند نفر نظامی روس، گروه مهندسی راه­ سازی در جادة بُرهان امروزی(مهاباد با بوکان) زده­ اند. به نوشته­ بازیل نیکیتین در کتاب: «ایرانی که من شناخته ام»، تنها شیخ باباسعید برزنجی- زاهدی در حومة مهاباد- بود که فریب تبلیغات عثمانی ها را نخورد و ادعای جهاد توسط آنان را زیر سؤال برد و آن را غیر اسلامی اعلام کرد و بهای این کار خود را هم با تقدیم جان و اعدام شدن به دست عثمانی ها پرداخت کرد. خیلی­ ها هم تا امروز سعی کرده اند که با بیان با آب و تاب کشته شدن این چند نفر نظامی گروه مهندسی روسی، خود کُردها را مقصر قلمداد کنند و بنویسند یا بگویند که کُردها خود روس­ها را مجبور به این کشتار کردند!! که البته توجیهی خرد پسند نیست. کشته شدگان گروه مهندسی روس شاید به زحمت به ده تا پانزده نفر رسیده ­باشند، شاید، ولی انتقامی که روس­ ها گرفتند در مقابل هریک نفرشان، صد نفر از مردم بی­گناه و بی­خبر از همه ­جا را لت و پار کردند. چنین جنایاتی تحت هیچ نام و عنوانی، قابل دفاع و توجیه­پذیر نیست. مهاباد آن روزگار جمعیتش با حومه به زحمت به ده تا دوازده­هزار نفر می­رسید، چنین کشتاری از آنان قطعاً کشتن بالای پنجاه درصد مردم و در حد ژنوساید (نسل­ کُشی) بوده ­است. تا این­جا مربوط بود به روزگار تزار و به­قول بعضی از روشنفکران کُرد، این جنایات به ­دستور ژنرال­ های کهنه­ پرست و درنده­خوی تزار انجام گرفته­ بود. بعد از دوران تزار و پیروزی انقلاب اکتبر1917م، این­هم بمباران­های مهاباد به دست نسل جدید و تربیت یافته روس ها:

الف) قبل­ از­ ظهر روز پنج­شنبه، پنجم شهریورماه سال1320خورشیدی، سه فروند هواپیمای اتحاد جماهیر شوروی سابق، پادگان، بازار، و چند نقطه از مناطق مسکونی شهر مهاباد را بمباران کردند. بیست نفر از اهالی شهر کشته، و عدة زیادی مجروح و قسمتی از بازار شهر و چندین خانة مسکونی ویران شد.

در فاصله زمانی سال­های 1320 تا 1325 خورشیدی هم، روس های نسل جدید و تربیت یافتة پس از انقلاب اکتبر1917م، در آذربایجان ایران حضور پررنگ و فعال داشتند. مردم کُرد را نهییج و تشویق و تحریک کردند و آمال و آرزوهای مشروع و انسانی آنان را (که همان داشتن حقوقی بود که در دنیای امروزی به آن «حقوق بشر» می­گویند) به بازی و تمسخر گرفتند. پس از این­که به ظاهر خرشان از پل گذشت و به توافق­نامة به­ دست­ آوردن امتیاز استخراج نفت شما ل­ایران دست­ یافتند، مردم را تنها و بی پشتیبان در مقابل دولت مرکزی وقت ایران،  به امید خدا رها کردند و هرچه برسر مردم­هم آمد، برای روس­ها کم ترین و کوچک ترین اهمیتی نداشت. حتی وقتی خبرنگاران آن­زمان، از آندره گرومیکو- نمایندة وقت روس­ها در سازمان ملل متحد- سؤال کردند که پس از خروج شماها از ایران، تکلیف کُردها و آذربایجانی­ها با دولت مرکزی ایران چه خواهد بود؟ آقای گرومیکو، سیاستمدارانه پاسخ داد: این امر یک مسألة داخلی ایران است و ما حق دخالت در امور داخلی دیگر کشورها را نداریم!! توخود حدیث مفصل بخوان از این مجمل.

ب) روزجمعه پنجم اسفندماه 1362خ، ساعت چهار و چهل دقیقة بعدازظهر، چهار فروند هواپیمای میگ 25روسی نیروی هوایی رژیم بعث عراق، ده نقطة شهر مهاباد را بمباران کردند. تلفات در همان­روز21نفر کشته و بیش از یکصدنفر زخمی بود. در روزهای بعد 14 نفر از زخمی­ها بدرود زندگی گفتند و به این ترتیب آمار کشته­شدگان به 35نفر رسید. (نقش غیرمستقیم روس ها).

ج) روز یکشنبه دوازدهم بهمن­ماه1365خ، روستاهای: گاپیس، قره­قشلاق، و قجی­آباد، حومة مهاباد از طرف هواپیماهای روسی نیروی هوایی رژیم بعث عراق بمباران شدند. (نقش غیر مستقیم روس­ها)

د)روز پنج­شنبه بیست وسوم بهمن ماه 1365خ، ساعت 11 و سی وپنج دقیقة قبل ازظهر، شهر مهاباد برای بار چندم مورد حملة هواپیماهای میگ 25 روسی متعلق به رژیم بعث عراق قرار گرفت. مرکز واقعه، میدان استقلال شهر مهاباد بود. (نقش غیر مستقیم روس ­ها).

 این تاریخچة فشرده و مختصری بود از رفتار روسی که به جای تشکیل پروندة ژنوساید کُردها علیه او، متأسفانه عنوان «دوست دیرینة مردم کُرد» ! هم گرفته است. کُردها با داشتن چنین دوستانی، کمترین نیازی به دشمن نخواهند داشت. بررسی های بی طرفانة تاریخ به روشنی نشان می دهد که نه روس دوست کُرد است، نه انگلیس، نه آمریکا و نه هیچ کشور قدرتمند و مطرح جهانی... آنان همه دوست صمیمی و راستین منافع خود و مردم خود هستند. هر مردمی، خود باید دوست و خیرخواه خودش باشد. دوستی در دنیای سیاست، وجود خارجی و واقعی نداشته و ندارد و تنها منافع کوتاه مدت و بلند­مدت است که مورد نظر و هدف نهایی است.  زنده­یاد «نلسون ماندلا» (1918- 2013م)، گفته­است: « گناهان دشمنان­مان را می­بخشاییم، ولی آن را فراموش نخواهیم ­کرد».

این گفته، کلامی عادی و معمولی نیست و فلسفه و فکر عمیقی پشت سر آن وجود دارد. نباید انتقامجو بود، زیرا انتقامجویی جدای آن­که از صفات زشت و ناپسند و نکوهیده­ است، دایرة باطل دور و تسلسل کینه جویی و خونریزی را الی الابد متوقف نخواهد کرد. پس به­ خاطر متوقف شدن این دور و تسلسل باطل و خطرناک و بدنتیجه، باید گناه طرف را بخشود و از انتقام گرفتن صرف نظر کرد. اما برای تکرار نشدن جنایات و فجایع، باید داستان آن­ها را فراموش نکرد و وقایع را بدون جانبداری از سویی، و یا دلیل­تراشی برای طرفی، ضبط و ثبت کرد. مردمی که چنین نوشته­ها و مکتوباتی داشته­باشند، «حافظة تاریخی» خواهند داشت، آن­هم نوعی حافظة تاریخی که درست و صحیح و به ­موقع کار کند.  امیداست روزی مجموعة اینگونه نوشته ها و مقالات و اسناد و مدارک معتبر مربوط به­ آن­ها، به صورت کتابی مستقل، چاپ و منتشر شود، که خلأ بسیار بزرگ و پراهمیتی را پُر خواهد کرد.

نکتة جالب و جای تعمق و توجه این است: متأسفانه چنین فجایعی در نقاط مختلف جهان، و در زمان های متفاوتی رخ داده است و رخ می­دهد!، برای نمونه کشتار ارامنه در 1915 و1916 در امپراتوری عثمانی، کشتار در «رواندا» در آفریقا و کشتار مردم تیره­ روز و بی­ پناه روهینگیا در میانمار(برمة سابق)، و... اما آگاهان هر قوم و مردمی سعی کرده­اند درست­ترین و منطقی ترین بهره را از این­گونه پیشامدها ببرند. اسناد و مدارک جمع آوری کرده ند، با بازماندگان حوادث مصاحبه­ ها کرده­اند، فیلم مستند ساخته اند، و... در نهایت پرونده  نسل کشی تشکیل داده و برای رسیدگی و پیگیری­های قانونی، به­مجامع صلاحیت­دار جهانی تقدیم کرد اند. در میان ما، به­ویژه بعد از جنگ دوم جهانی، احزاب کُرد اغلب چپ گرا بوده و مستقیم یا غیرمستقیم تحت تأثیر شوروی سابق (یا چین) و حزب حاکم آن­جاها بوده­اند، خود این احزاب کُرد اغلب، به­ عنوان جانبداری از روس­ها، مانع بحث پیرامون کشتار روس­ها در جریان جنگ اول جهانی در منطقة مهاباد و حومه بوده اند! مبادا که روس ها رنجش خاطر پیدا کنند! یا اغلب شنیده­ می ­شد که می­ گفتند: در حوادث جنگ اول جهانی، عده ای در مهاباد وحومه کشته ­شده اند، ولی در بارة تعداد آن ها خیلی مبالغه شده است!! تو گویی حافظ بزرگ دقیقاً در بارة ما گفته­ است:

من از بیگانگان هرگز ننالم

که با ما هرچه کرد، آن آشنا کرد

اخیراً مشاهده می شود که افرادی  و یا« ان.جی. او» هایی به فکر جمع­آوری اسناد و مدارک و مطالب قابل استنادی در این زمینه افتاده اند. از جمله کتاب: «کاره­ساتیکی میژوویی، کوشتاری خه­لکی کورد به­ده­ست سپای رووسی تزاری» (فاجعه­ ای تاریخی، کشتار مردم کُرد به­وسیلة سپاه روسیة تزاری)، به­قلم: عزیز ولیانی، نشر گوتار، چاپ اول، 1396 خورشیدی. در صفحات 108 تا 110 این اثر اشارة کوتاهی به خاطرات میرزا عبدالکریم بهرام­ بیگی- از شاهدان عینی کشتار شده، البته در صفحة 111 همان کتاب، آدرس منبع خاطرات اشتباه نوشته­ شده­ است. آدرس دقیق و درست منبع، مجلة «سروه» شماره 187 است.

 امید است که در این راه گام­های صحیح و دقیق و مستند برداشته شود و موضوع از مسیرهای درست قانونی پیگیری گردد.

تحریریه آذری ها

پست الکترونیکی این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

تحلیل راهبردی

سند هفته

طراحی وب سایت وب و تو

تازه ترین اخبار جمهوری باکو

cache/resized/639cc052e5b9299799dbba048b9bdf00.jpg
به گزارش وزارت دفاع جمهوری باکو، یک سرباز این ناحیه،حین تجسس و ورود غیرقانونی به حریم سرزمینی جمهوری قراباغ کوهستانی کشته شده است. این درجه دار جمهوری باکو در
cache/resized/c0d8b7195f9bf0f412583f524e61b3f8.jpg
به گزارش "ورزش سه"، زهرا نعمتی که فردا باید برای کسب مدال برنز رقابت های قهرمانی جهان تیراندازی با کمان معلولین در هلند تلاش کند، گویا پیشنهادی را از سوی
cache/resized/7156184b37e401decbb7ae74684c0871.jpg
نمایندگان سازمان نظامی "ناتو" با حضور در دریای خزر، ارزیابی اجرای معیارهای ناتو در واحدهای نیروی دریایی جمهوری باکو  در خزر را  تمرین  کردند . به گزارش پایگاه
cache/resized/bc0754eead09946cec6412aae33a42e8.jpg
یئودا آبراموف عضو شورای سیاست گذاری حزب حاکم جمهوری باکو در پاسخ به این پرسش که چرا علیرغم روابط حسنه دولت باکو با رژیم اسراییل هنوز این کشور سفارت خانه ندارد؟
cache/resized/f5531f484448d9f3a9e5f61ac51e20a5.jpg
وزیر امور خارجه ارمنستان از اسراییل خواست به جمهوری باکو سلاح نفروشد. به گزارش پایگاه اینترنتی " آخار" سهراب مناتساکانیان در گفتگو با شبکه " کان نیوز" گفت : "
cache/resized/ca0cda489279ce1bab0723d51f8756d5.jpg
به گزارش وب سایت خبری- تحلیلی آذریها، گروهی از رسانه های مهم اسرائیل طی سفری به باکو، به بررسی مناسبات دو کشور پرداختند. به گزارش آذرتاج (خبرگزاری رسمی)، هیات
cache/resized/7270ed6a873b85592a9ae1bd4ddc3339.jpg
روزنامه ینی مساوات طی مطلبی بر علیه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، اتهاماتی علیه این نیروی نظامی مطرح کرد. به گزارش وب سایت خبری- تحلیلی «آذریها» نشریه ینی
cache/resized/b240717036a81ef6208caf8d330d2333.jpg
گروهک موسوم به کانون به اصطلاح آذربایجان واحد با دعوت از گروههای تجزیه طلب و معاند ایرانی به باکو، نشستی تحت عنوان « اولین همایش آذربایجان واحد» برگزار کرد.
cache/resized/91dc85bdaba8c27a092a21bf92681ba6.jpg
  "دادگاه حقوق بشر" اروپا دولت جمهوری باکو را به پرداخت 24 هزار یورو جریمه بخاطر نقض حقوق سردبیر پیشین نشریه "صدای تالش" محکوم کرد. به گزارش پایگاه اینترنتی
cache/resized/7a5e93dfb94d6b0b22599416ff2c666c.jpg
بنا بر تصمیم دولت ارمنستان کلیه کسانی که طی سال‌های 1988 الی 1992 میلادی/1367 الی 1371، مجبور به ترک خانه‌های خود در جمهوری  باکو شده و به تابعیت جمهوری
cache/resized/025ded0b1262f74a1b9ab782f8bc61ad.jpg
میرزا حسنعلی اغلو تحلیلگر باکویی در یادداشتی از رویکرد ضدایرانی حزب مساوات به ویژه در میتینگ اخیر این حزب که به بهانه تنش در ناگورنو- قراباغ برگزار شده بود،
cache/resized/0d775c3718c0a3ff1d85a5c8578870b2.jpg
تعدادی از شهرداران فرانسه طی سفر به ارمنستان از جمهوری قراباغ کوهستانی دیدار کردند. به گزارش آذریها، وزارت امور خارجه باکو این اقدام را محکوم کرده است. سخنگوی