•  | 

هاکان فیدان کیست؟ تحول بزرگ در سرویس اطلاعاتی ترکیه


محمدعلی دستمالی

          دکتر هاکان فيدان رييس کنوني سرويس اطلاعاتي ميت ترکيه نام يکي از افرادي است که نه تنها در حوزه امنيتي اين کشور، بلکه در عرصه‌هاي سياسي و ديپلماسي نيز شهرت داشته و با وجود آن که سن چنداني ندارد اما در دوران رسيدن اردوغان و حزب عدالت و توسعه به اقتدار سياسي ترکيه، او نيز پله هي ترقي را به سرعت طي کرده و امروز يکي از افرادي است که در معادلات سياسي اين کشور و به ويژه در حوزه تعامل و مذاکره با کردها و سياست هاي کلان مواجهه با معضل کُرد، از جايگاه و اختيارات ويژه اي برخوردار است. 

 

شايد بهتر باشد پيش از آن که به معرفي اين مقام سياسي امنيتي ترکيه بپردازيم، نخست به شکل اجمالي، ميت(ملي استخبارات تشکيلاتي) را براي خوانندگان معرفي کنيم.

 

اطلاعات و امنيت در دوران عثماني

در دربار عثماني غير از جاسوس هاي ويژه اي که به کشورهاي مختلف اعزام مي شدند، تشکيلات محرمانه اي نيز در همه شهرهاي قلمرو عثماني ريشه دوانده بود که از آنان به نام خفيه چي ها ياد مي شد. نخستين تشکيلات رسمي و قانوني اطلاعات و امنيت در دوران عثماني، در سالياني به وجود آمد که در تاريخ ترکيه از آن به نام دوران زوال و از هم پاشي امپراتوري ياد مي شود. در سال 1913 انور پاشاي عثماني يک سرويس اطلاعاتي امنيتي به نام "تشکيلات مخصوص" بنياد نهاد. اعضاي اين تشکيلات در دوران جنگ جهاني اول کارهاي مخفيانه و ماموريت هاي حساس بسياري انجام دادند و در سال 1918 از هم پاشيده شد.

 در سال 1918 و در دوران اشغال استانبول، طلعت پاشاي عثماني تشکيلات ديگري را به نام جمعيت پاسگاه تاسيس کرد. اين سازمان از ده‌ها کارآگاه تشکيلات خفيّه به وجود آمده و در حوزه نقل و انتقال محرمانه سلاح و مهمات، ماموريت هاي تاثيرگذاري انجام داد. با اين حال روابط پنهاني آنان با بلشويک‌هاي روس موجب شد تا اين تشکيلات نيز در سال 1920 از هم پاشيده شود.

از اين تاريخ به بعد و با فرا رسيدن دوران نابودي امپراتوري عثماني و تاسيس حکومت جمهوري ترکيه از سوي مصطفي کمال آتاترک، چندين بار براي ايجاد يک سازمان امنيتي تلاش صورت گرفت و هر بار نظاميان در راس آن قرار گرفتند. آتاترک در سال 1925 اعلام کرد:" ما نيز بايد مانند همه دولت هاي معاصر و مدرن جهان صاحب يک سازمان امنيتي نيرومند باشيم." در سال 1927 ميلادي سارمان موردنظر آتاترک با نام "تشکيلات خدمات ملي" تاسيس شد و بالاخره در سال 1965 ميلادي سرويس اطلاعاتي ميت "ملي استخبارات تشکيلاتي" بر اساس قوانين تصويب شده در مجلس ملي ترکيه اعلام موجوديت کرد. در ترکيه رييس اين سرويس اطلاعاتي را مستشار مي‌نامند و مقام مستشاري در اين کشور معادل معاون نخست وزير و بالاتر از رايزن نخست است. رييس ميت در عين حال معاون نخست وزير نيز هست و اين تشکيلات اطلاعاتي امنيتي مستقيما زير نظر نخست وزير اداره مي‌شود.

اگر چه در دوران اقتدار بي‌چون و چراي نظاميان و ژنرال‌هاي مقتدر ترکيه، ميت نيز زير نفوذ نظاميان بود با اين وجود هزارتوي عجيب و غريب و ملي گرايانه اين سازمان، هموراه اطلاعات دست اول خود را نخست در اختيار نخست وزير مي‌گذارد و بر اساس اخبار و گزارش‌هايي که در


يکي از آخرين ماموريت هاي او ميانجي گري براي آتش بس حماس و اسرائیلب ود

رسانه‌هاي ترکيه منتشر شده، هر کدام از جبهه‌هاي حزبي، سياسي، ديني و گروهي ترکيه به سهم و ميزان توان و قدرت خود، داراي لابي‌هاي امنيتي نيز هستند و گاه از رانت‌هاي اطلاعاتي استفاده مي‌کنند. البته برخي روزنامه نگاران ترکيه پا را از اين نيز فراتر گذاشته و بر اين باورند که هر کدام از سرويس‌هاي اطلاعاتي اسراييل، آمريکا، انگليس و آلمان متنفذيني در سرويس ميت دارند و اين افراد از چنان قدرتي برخوردار هستند که به عنوان نمونه همزمان با بر سرکارآمدن هاکان فيدان، در ميت مشکلاتي به وجود آمد که رسانه هاي ترکيه آن را به لابي متنفذين اسراييلي در اين سرويس اطلاعاتي نسبت دادند.

 

 

 

هاکان فيدان کيست؟

دکتر هاکان فيدان رييس کنوني سرويس اطلاعاتي ميت در سال 1968 در آنکارا به دينا آمده است. وي در تاريخ معاصر سياسي ترکيه به عنوان يک نظامي - بروکرات جوان شناخته مي شود که در مدت زماني کوتاه پله هاي ترقي را بالا رفته  و جوان ترين رييس اين سرويس از آغاز تاسيس تا دوران فعلي است.

فيدان در 16 سالگي به دانشکده جنگ پيوست و به عنوان يک نظامي، با سرعتي غيرقابل مقايسه با هماوردان و رقباي خود رشد کرد و به عنوان يک افسر جوان و آينده دار درجه گرفت اما مشخص نيست که به چه دليل در سال 2001 از ستاد فرماندهي نيروهاي مسلح ترکيه استعفا داد. با اين حال همزماني تاريخ استعفاي وي با به قدرت رسيدن حزب عدالت و توسعه و اردوغان، از نظر بسياري از تحليل گران ترکيه، نکته مهمي است که نمي توان آن را تصادفي دانست.

فيدان در سال 2001 به دانشگاه مريلند آمريکا رفته و در رشته هاي مديريت و علوم سياسي تحصيل کرد. سپس با پايان نامه "نقش سرويس هاي امنيت در سياست خارجي: مقايسه سرويس هاي اطلاعاتي آمريکا، انگليس و ترکيه" فوق ليسانس خود را در رشته روابط بين الملل از دانشگاه بيلکنت دريافت کرد و در همين دانشگاه در سال 2006 در رشته روابط بين الملل دکترا گرفت. عنوان تز دکتراي او اين است " ديپلماسي در دوران دانش: نقش فن آوري اطلاعات در تصويب عهدنامه هاي بين المللي ".

رشد سريع دکتر فيدان

هاکان فيدان به محض دريافت مدرک دکتراي خود ماموريت ها و مسئوليت هاي مهمي را در داخل و خارج از کشور به عهده گرفت که صد البته همه اين ماموريت ها آشکار نشده و تنها مي توان به اين چند نمونه اشاره کرد: مسئوليت در قرارگاه فرماندهي نيروهاي واکنش سريع ناتو در آلمان. مسئوليت در آژانس بين المللي انرژي اتمي(بسياري از روزنامه نگاراني که در خصوص فعاليت هاي فيدان تحقيق کرده اند بر اين باورند که وي در وين و آژانس، مطالعات و تحقيقات گسترده اي در خصوص فعاليت هاي هسته اي ايران انجام داده است.) فعاليت در انستيتوي بين المللي خلع سلاح در ژنو. فعاليت در مرکز تحقيقات فن آوري لندن. مشاور سياسي، اقتصادي سفارت ترکيه در استراليا.

ورود به نهاد نخست وزيري

هاکان فيدان در سال 2003 به عنوان رييس اداره همکاري و توسعه (وابسته به نخست وزيري) فعاليت کرده و همزمان با آن در دانشگاه هاي آنکارا و استانبول تدريس کرد. وي در همين دوران در برخي مذاکرات و فعاليت هاي ديپلماتيک خارج از کشور ترکيه ماموريت گرفت و در حوزه هاي اروپايي، عربي، آفريقايي و آسياي ميانه فعاليت کرد. در سال 2007 فيدان عضو هيات مديره آژانس بين المللي انرژي هسته اي و نيز عضو هيات امناي دانشگاه بين المللي احمد يسوي شد. در سال 2009 به او پست معاونت مستشار داده شد و در مقام دستيار ارشد معاون نخست وزير، پيشنهادات گسترده اي براي تحول اداري و سازماني نهاد نخست وزيري ترکيه ارائه داد.


امره تانر مستشار سابق میت که قدان جانشین او شد،تانر در رشته علوم سیاسی دانشگاه
آنکارا تحصیل کرده بود.وی نیز یکبار با اوجالان ملاقات کرده بود و ملاقات های مکرری نیز با
مسعود بارزانی داشت. فرزند تانر عضو سازمان میت است- سایت آذریها

در اواخر همان سال هاکان فيدان به مقام معاونت رييس سرويس اطلاعاتي ميت رسيد و پس از مدتي کمتر از يک سال با بازنشسته شدن امره تانر چهره شناخته شده و پيشکسوت امنيتي ترکيه، فيدان پست او را در اختيار گرفت و بسياري از رسانه هاي ترکيه از اين رشد و ترفيع سريع متعجب شدند و برخي از تحليل گران با زبان طنز و کنايه نوشتند: تانر در ظرف آن مدت فقط به اين منظور در ميت مانده بود تا همه دکمه ها را به فيدان نشان دهد، اگر نه آماده سازي او براي در اختيار گرفتن اين پست حساس از مدت ها پيش کليد خورده بود.

 

يکي از دلايل تعجب عميق رسانه هاي ترکيه از رييس شدن هاکان فيدان در سرويس اطلاعاتي ميت اين بود که ده ها معاون، فرمانده نظامي کارکشته و تحليل گران سياسي و امنيتي ترکيه به عنوان نامزدهاي اين پست در نظر گرفته شده بودند و کسي فکر نمي کرد که نخست وزير اردوغان، ميت را به يک جوان 42 ساله بسپارد با اين حال بعدها مشخص شد که فيدان غير از حمايت کامل و علاقه ويژه اردوغان، از تاييد حقيقي و حقوقي عبدالله گل نيز برخوردار است و 11 سال پيش از آن که اين مقام را در اختيار بگيرد، در يک تِز مفصل نظريات خود را در مورد سازماندهي مجدد سرويس اطلاعاتي ميت بر کاغذ آورده و در اختيار مسئولين دولت گذاشته بود و گويي به خوبي مي دانست که روزي به ميت خواهد رفت و بالاترين پست اين سرويس را در اختيار خواهد گرفت.

هاآرتص روزنامه اسراييلي تنها دو روز پس از اعلام حکم فيدان از اين موضوع خبر داد که سرويس موساد نظر مساعدي به رييس شدن فيدان دارد و بسياري از لابي هاي سياسي و امنيتي اسراييل اعلام کردند که فيدان تحت تاثير ايران بوده و روابط نزديکي يا فلسطينيان دارد.

 

فيدان و مذاکرات خارجي و داخلي

يکي از اصول مهم تز دکتراي هاکان فيدان، ضرورت پررنگ کردن نقش اطلاعات و امنيت در سياست خارجي است و دو فردي که به شدت تحت تاثير اين ايده قرار گفته اند، اردوغان و داوداوغلو بوده و به عبارتي روشن، همين تاييد و پذيرش دونفره  کافي است تا فيدان به يک چهره مهم در مذاکرات بين المللي ترکيه و نيز مذاکرات داخلي در گفتگو با اوجالان و سران پ.ک.ک تبديل شود.


مصطفی کاراسو از اعضای ارشد پ.ک.ک در اروپا
که با فیدان در نروژ مذاکره داشت

فيدان در کنار داوداوغلو، عمر چليک(معاون سياست خارجه حزب عدالت و توسعه)، فريدون سنرلي اوغلو(ازمعاونين وزارت امور خارجه) و چند چهره آکادميک ديگر، جزء تکميل کننده تيم سياست خارجه ترکيه است و يکي از آخرين ماموريت هاي او در اين حوزه، ميانجي گري براي آتش بس بين حماس و اسراييل بود. فيدان بر اين باور است که "اطلاعات خوب هميشه منجر به گرفتن تصميم خوب نمي شود اما اطلاعات غلط و ناقص قطعا شکست سياست خارجي را به دنبال مي آورد."

 

هاکان فيدان در حال حاضر نماينده مستقيم اردوغان در گفتگو با عبدالله اوجالان است و علاوه بر اين در پايتخت نروژ نيز چندين بار با افرادي نظير زبير آيدار و مصطفي کاراسو از سران پ.ک.ک ديدار و مذاکره کرده است. در سال 2012 وي از سوي صدرالدين ساري کايا دادستان داراي اختيارات ويژه دادگاه جمهوري به محکمه فراخوانده شد تا در مقام مظنون و به اتهام گفتگوي سازشکارانه با تروريست ها مورد بازجويي قرار بگيرد.

اين اقدام قاضي ساري کايا در ترکيه به يک بمب سياسي و خبري و در عين حال به يک بحران امنيتي جدي تبديل شد. اردوغان در اين خصوص گفت:" فيدان خمره اسرار من است. حق نداريد او را به دادگاه ببريد. به جاي او از من بازجويي کنيد." حساسيت اين موضوع براي دولت به گونه اي بود که اردوغان دستور داد شبانه متني براي اصلاح قانون نوشته شده و براي رييس مجلس ملي فرستاده شود و در مدت زماني کمتر از 24 ساعت، اين جمله در قانون گنجانده شود:" هيچ کس حق ندارد بدون اجازه و هماهنگي با شخص نخست وزير مقامات عاليرتبه ميت را به دادگاه فرابخواند."

قانون سريعا به تصويب نهايي رسيد و چند روز پس از اين واقعه قاضي ساري کايا از مقام خود عزل شد و برخي روزنامه هاي ترکيه نيز اعلام کردند که وي از کردهاي شمدين بوده و در اين اقدام داراي انگيزه شخصي بوده است. البته در همان دوران اين تحليل نيز در بسياري از رسانه هاي ترکيه مطرح شد که اين بحران از اطاق فکر برخي تئوريسين هاي جماعت فتح الله گولن طراحي شده و آنان خواسته اند ميزان نفوذ خود در دستگاه قضا و پليس را به رخ دولت بکشند.

 

تحول و گاف در ميت

هاکان فيدان در تز دکتراي خود از اين موضوع سخن به ميان آورده که تلفيق و امتزاج رفتار اطلاعاتي و امنيتي دو سرويس انگليس و روسيه، به نفع ترکيه نبوده و ميت بايد بر اساس الگوي جديدي به نام آنگلوترک بازسازي شود. در واقع فيدان ترکيب شيوه هاي کاري سرويس هاي اطلاعاتي آمريکا و انگليس و الهام از بخش ناچيزي از تجارب روسي را، يک معجون سازماني مفيد براي چندوچون کار اطلاعات و امنيت ترکيه مي داند.

يکي از تحولاتي که هاکان فيدان در ميت به وجود آورد، بازکردن دروازه هاي ميت به روي خبرنگاران و فعالان رسانه اي و توسعه دادن به پايگاه اينترنتي ميت به زبان هاي ترکي، عربي، انگليسي، فرانسوي، آلماني و روسي بود.

فيدان موضوع جاسوس – ديپلمات را به عنوان يک الگوي برتر براي گزينش نيروهاي جديد در نظر گرفت و در اين خصوص رايزني‌هايي با


در سالهای اخیر شکافهای مهمی بین میت و سایر سازمانهای
اطلاعاتی-امنیتی ترکیه به وجود آمده است

داوداوغلو نيز انجام داده و پيش بيني مي‌شود در آينده نقش ميت و مامورين امنيتي در سياست خارجي و کل دستگاه ديپلماسي ترکيه پررنگ تر شود.

 

فيدان دايره استخدام نيرو براي ميت را بازتر نموده و در حال حاضر بر اساس آمار رسمي اعلام شده، بودجه سالانه اين سرويس 850 ميليون ليره است اما مشخص نيست که آيا ميت به شيوه هاي مستقيم يا غيرمستقيم دست به فعاليت اقتصادي نيز مي زند يا نه.

رسانه هاي ترکيه بر اين باورند که در دوران فيدان، شيوه جمع آوري و تحليل اطلاعات داخلي و خارجي متحول شده و يکي از حوزه هايي که سرمايه گذاري ويژه اي روي آن صورت گرفته است، اقليم کردستان عراق و خود عراق است. آگاهي از مسائل مربوط به ترکمن ها، منازعات شيعه و سني، رقابت هاي اربيل و بغداد، حوزه هاي مرزي، فعاليت پيدا و پنهان بعثي هاي قديمي و جريانات تندرو و راديکال و شايد از همه اين ها مهم تر، فعايلت مخالفان مسلح کُرد ترکيه به نام پ.ک.ک، مجموعه حوزه هاي ماموريتي ميت در عراق است.

زماني که در آخرين روزهاي سال 2011 ميلادي در بمباران هوايي اولودره 34 تن از جوانان کُرد غيرنظامي کشته شدند، اغلب رسانه‌هاي ترکيه اعلام کردند که جاسوس‌هاي نفوذي ميت در پ.ک.ک، اطلاعاتي ناقص در اختيار سرويس خود گذاشته و اين اقدام، در واقع گاف ميت بوده است اما ميت با انتشار يک اطلاعيه رسمي اعلام کرد که اين اقدام هيچ ارتباطي به سرويس مزبور ندارد. اگر چه انتشار اين اطلاعيه تا حدودي رسانه‌ها و منتقدين را آرام کرد اما خود همين موضوع و غافل ماندن ميت از موضوع اطلاعات داخلي و مرزي و کم آوردن در مقابل يگان‌هاي نظامي ترکيه، براي فيدان و مامورين او تبديل به يک پاشنه آشيل جديد شد. در کنار اين واقعه، ارتباط چند تن از مسئولين سرويس اطلاعاتي ميت با ماهر اسد برادر رييس جمهور ترکيه و تحويل داده شدن چند سرهنگ فراري سوري از سوي آنان به ماهر اسد و در مقابل دريافت پول، به عنوان يک گاف بزرگ در تاريخ ميت ثبت شد.


منبع: کردپرس

تاریخ: شنبه 4 خرداد 1392  10:17 AM
تمام حقوق مادی و معنوی این تارنما متعلق به تارنمای آذری ها می باشد و بهره گیری از مطالب آن با یاد کرد از منبع آزاد می باشد .